W Jerozolimie, zgodnie z relacją Egerii, sprawowano dwukrotnie Eucharystię; jedną po południu na zakończenie Wielkiego Postu, a potem jeszcze jedną Mszę na pamiątkę ustanowienia Eucharystii, w trakcie której wszyscy komunikowali. Wiele Kościołów znało przy końcu IV wieku tę podwójną Eucharystię, także w Galii, gdzie Msza wieczorna miała szczególną nazwę: Natale Calicis.

Początkowo w centrum rzymskiego Wielkiego Czwartku znajdowało się pojednanie pokutników, jak świadczy o tym Innocenty I w 416 roku. Auf der Maur łączy to pojednanie z nazwą dnia, jak to ukazują wyraźnie napisy podane jeszcze dzisiaj w Mszale, z których wynika, że Msza krzyżma, odprawiana w Wielki Czwartek rano, należy jeszcze do Wielkiego Tygodnia, natomiast wieczorna Msza związana z ustanowieniem Eucharystii jest już częścią Triduum Sacrum. Gdy chodzi o dość skomplikowaną historię, wystarczy stwierdzić, że doszło w końcu do zawartej w Mszale Piusa V jednej już tylko Mszy porannej, podczas której w kościołach katedralnych dokonywano także poświęcenia świętych olejów.

Szczególnie podniosłym elementem liturgii tego dnia jest umycie nóg. Poza Rzymem należało ono na Zachodzie od V wieku także do obrzędu inicjacji. Siedemnasty Synod w Toledo (694) zalecił bardzo zdecydowanie obrzęd obmywania nóg w Wielki Czwartek - na wzór Chrystusa. Poprzez Pontificale Romano-Germanicum obrzęd ten dotarł w XII wieku do Rzymu, a w końcu znalazł się także w Mszale z 1570 roku. Jeśli jednak Mszał ten "przewidywał obmycie nóg na końcu Mszy świętej, to nowy porządek Wielkiego Tygodnia z 1955 roku umieścił je tuż za Ewangelią i kazaniem. Tak też pozostało w Mszale z 1970 roku. O ile natomiast przed reformą z 1955 obrzęd ten był przepisany tylko w odniesieniu do kościołów biskupich i opackich, to dzięki nowemu porządkowi może być stosowany we wszystkich wspólnotach kościelnych, o ile "względy duszpasterskie za tym przemawiają".

Innym elementem dodatkowym jest szczególnie ukształtowane przechowanie Eucharystii dla udzielenia Komunii podczas liturgii wielkopiątkowej w uprzednio przygotowanym w tym celu "świętym Grobie" i związane z nim rozciągnięcie adoracji eucharystycznej tegoż wieczoru na dłuższy czas oraz rytualnie przepisane obnażenie ołtarzy. Czterdziestogodzinny post (odpowiadający zaokrąglonemu czasowi pobytu Jezusa w grobie) poświadczają Ireneusz i Augustyn; jest to punkt wyjściowy dla 40-godzinnego (prywatnego) nabożeństwa przed wystawionym w "świętym Grobie" - niekiedy wraz z krucyfiksem lub zdjętym z krzyża ciałem Chrystusa, umieszczonym za wejściem - Najświętszym Sakramentem. Wraz z przesunięciem wigilii paschalnej na wcześniejsze godziny zaczynano także tę 40-godzinną modlitwę już w wieczór wielkoczwartkowy, miała ona jednak charakter wspólnego czuwania z Chrystusem w Jego boleści konania i śmiertelnym lęku. Przy denudatio altaris chodziło pierwotnie o czysto praktyczne, zwykle, codzienne działanie, które po zmianie wyposażenia ołtarzy przeobraziło się z tego dawnego zwyczaju w tym tak ważnym liturgicznie czasie w dość istotny szczegół przekazywany przez tradycję i tłumaczony potem alegorycznie jako opuszczenie Jezusa przez uczniów i odarcie Go z szat. Denudatio altaris przewidziane jest także obecnie, ale odnowiony Mszał nie podaje żadnych konkretnych szczegółów dotyczących jego przebiegu; podobnie nie ma też ściśle określonych reguł dotyczących przeniesienia Najświętszego Sakramentu do tego szczególnego miejsca przechowywania, ani wyraźnego zalecenia całonocnej modlitwy.

Msza krzyżma jest - zgodnie z tradycją - przewidziana na poranek wielkoczwartkowy, może być jednak - zgodnie z podanymi w Ordo poświęcenia olejów z 1970 roku zasadami - odprawiana także w innym dniu, ale możliwie bliskim Wielkiejnocy. Biskup koncelebruje ją ze swoim prezbiterium w kościele katedralnym. Ta jedność prezbiterium w Kościele miejscowym powinna także dojść do głosu w poświęcanych podczas tej Mszy olejach (olej chorych, olej katechumenów i krzyżmo), jako że posługiwanie się poświęconymi przez biskupa olejami przez księży w chrzcie i namaszczeniu chorych uobecnia pasterskie posługiwanie biskupa we wszystkich wspólnotach miejscowych. Zgodnie z tradycją zachodnią, poświęcenie oleju chorych ma miejsce przed końcową doksologią Modlitwy eucharystycznej, natomiast dwu pozostałych olejów - po końcowej oracji mszalnej. Ze Mszą krzyżma można także połączyć "odnowienie przyrzeczenia gotowości pełnienia posługi kapłańskiej".