Pierwsze ślady liturgii wielkopiątkowej spotykamy w relacji Egerii. Około roku 400 chrześcijanie jerozolimscy gromadzili się w Wielki Piątek rano, aby uczcić krzyż, a w południe - na liturgię Słowa, którą kończono około godziny trzeciej. Ta właśnie liturgia Słowa, podczas której główną rolę odgrywała Męka Pańska, ale śpiewano także psalmy odnoszące się do tej Męki, stopniowo się poszerzała. Sama bowiem adoracja Krzyża mogła się tylko tam bardziej rozwijać, gdzie przechowywano relikwie Krzyża świętego, a więc także w Rzymie, któremu cesarzowa Helena podarowała taką relikwię. Według jednego ze źródeł z VII wieku, papież przechodził z tą relikwią od bazyliki na Lateranie do zbudowanego przez Helenę kościoła "Świętego Krzyża w Jerozolimie", gdzie duchowieństwo i lud oddawali cześć tej relikwii, gdy tymczasem odczytywano dwa fragmenty ze Starego Testamentu i Mękę Jezusa według Jana. Uroczysta modlitwa wiernych kończyła tę liturgię.

Jeszcze w VII wieku doszło do zespolenia adoracji Krzyża z Komunią wiernych. Natomiast wraz z przejęciem tak ukształtowanej liturgii wielkopiątkowej przez frankoński Kościół w VIII wieku nastąpiło jeszcze większe jej rozbudowanie; zwłaszcza prosty dotąd obrzęd komunijny rozwinął się w tzw. missa praesanctificatorum. Aż do XI wieku liturgia wielkopiątkowa wciąż się rozwijała, składając się z praktykowanych także dzisiaj części: liturgia Słowa z uroczystą modlitwą wstawienniczą, adoracja Krzyża, Komunia. Właśnie tutaj A. Baumstark dostrzega potwierdzenie prawa zachowania tego, co dawne, w tak podniosłym czasie liturgicznym.

Obrzęd zaczyna się milczącą prostratio celebransa i jego asysty: jest to postawa (leżenie krzyżem), która się zachowała tylko w tym dniu oraz w liturgii święceń. Po rozpoczęciu (wprowadzoną dopiero w roku 1956) modlitwą wstępną czyta się teksty Starego (Iz 52,13-53,12) i Nowego Testamentu (Hbr 4,14-16; 5,7-9 i Męka Pańska według św. Jana). Po homilii następują Orationes sollemnes, odzwierciedlające pradawny zwyczaj wstawienniczego modlenia się w Rzymie, przy czym Mszał z 1970 roku zmienił nieco modlitwę za żydów i o jedność Kościoła.

Adoracja Krzyża może się rozpocząć bądź to jego odsłonięciem, bądź też ukazaniem (wniesieniem) niezasłoniętego Krzyża. Pierwsza forma wiąże się z powstałym w IX wieku w północnej Francji zwyczajem wnoszenia do świątyni zasłoniętego krzyża, który stopniowo odsłaniano przy śpiewie antyfony Ecce lignum crucis; zwyczaj ten znalazł się ostatecznie w Mszale z 1570 roku. Początkowo odbywana w milczeniu adoracja Krzyża została z biegiem czasu ubogacona śpiewami, z których aż do dzisiaj wysuwają się na czoło tzw. Improperia ("słowa nagany" wypowiadane przez wywyższonego na Krzyżu Pana, związane od XV wieku ze śpiewanym po grecku Trisagionem).

Zachowano także obrzęd Komunii. Mała częstotliwość udzielania Komunii wiernym w średniowieczu doprowadziła do tego, że w Wielki Piątek komunikował tylko kapłan, co Mszał z 1570 roku podał jako formalne zalecenie. Dopiero reforma z 1956 roku wprowadziła na nowo Komunię wiernych. Zmieniono także czas sprawowania tej liturgii, przenosząc ją na godzinę dziewiątą (czyli trzecią po południu). Poświadczone bardzo dawnymi świadectwami rozpoczynanie obrzędu o godzinie dziewiątej wiąże się z przekazaną przez Mt 27,46 godziną śmierci Pana. Tymczasem zaś, analogicznie do Wigilii paschalnej, celebrowano liturgię wielkopiątkową rano, odnosząc określenie "godzina dziewiąta" do Nony brewiarzowej, którą antycypowano właśnie rano. Nowy Mszał zawiera właściwą korektę podawanego dawniej czasu.

W Polsce (i nie tylko) liturgia wielkopiątkowa składa się z czterech części, albowiem po Komunii następuje uroczysta procesja do Grobu Pańskiego. Kapłan po odmówieniu końcowej modlitwy wystawia (na ołtarzu) Najświętszy Sakrament w monstrancji, którą nakrywa przezroczystym białym welonem. Po okadzeniu przenosi się procesyjnie Chrystusa eucharystycznego do przygotowanego wcześniej Grobu Pańskiego, w którym umieszcza się monstrancję na ołtarzu lub tronie usytuowanym w pobliżu ołtarza. Następnie celebrans okadza Najświętszy Sakrament i odmawia modlitwę, po której wszyscy adorują Chrystusa w milczeniu. Po zakończeniu liturgii obnaża się (ponownie) ołtarz w prezbiterium. Adoracja Najświętszego Sakramentu w Grobie Chrystusa trwa zazwyczaj do Wigilii paschalnej, chociaż bywa także - zależnie od warunków lokalnych - przedłużana aż do uroczystej Rezurekcji rano.

Liturgia wielkopiątkowa u bizantyjczyków nie uwzględnia adoracji Krzyża. Być może, zniknęła ona z obrzędu wraz ze splądrowaniem Jerozolimy przez Persów w 614 roku, którego ofiarą stały się także relikwie drzewa Krzyża; później, po zwycięstwie Herakliusza i ich odzyskaniu, nie wprowadzono jej na nowo. Zamiast niej zwrócono szczególną uwagę na uczczenie Krzyża w dniu jego Podwyższenia, a także w trzecią niedzielę Postu. Bizantyjski Wielki Piątek cechuje wyniesienie epitafium, czyli swego rodzaju całunu z ikonicznym wyobrażeniem Chrystusa leżącego w grobie, I położenie go na specjalnym stole umieszczonym na środku świątyni, aby wierni mogli złożyć hołd Chrystusowi złożonemu do grobu.