|
|
(Tekst napisany przeze mnie na seminarium naukowe z teologii biblijnej) |
|
Według Słownika Współczesnego Języka Polskiego "wyrzeczenie" i "umartwienie" oznaczają "świadomą rezygnację z wszelkich przyjemności, wygód" oraz "odmówienie sobie czegoś, poświecenie, ofiarę". Podobne znaczenie posiada inny termin dość często używany w teologii chrześcijańskiej - asceza. W definicji słownikowej oznacza ona "podyktowane względami religijnymi, świadome i celowe minimalizowanie potrzeb życiowych, przestrzeganie ścisłych rygorów i umartwianie ciała, służące oczyszczeniu z grzechu oraz osiągnięciu zbawienia lub doskonałości". Już w starożytnej Grecji asceza była znana i kultywowana. Dotyczyła ona przede wszystkim sportowców, którzy chcieli w ten sposób osiągnąć całkowite panowanie nad sobą lub zdobyć upragnioną cnotę. Jeśli chodzi o chrześcijaństwo, to ani Chrystus ani apostołowie nie zostawili gotowego traktatu o ascezie, a termin ten nawet nie występuje w Nowym Testamencie. Zasady ascezy chrześcijańskiej wypracowywał Kościół, przy czym nie obyło się bez błędów. Tradycyjna nauka chrześcijańska kładła wielki nacisk na praktyki ascetyczne. Niektóre z nich były nawet nakazane przez prawo kanoniczne. Na przestrzeni dziejów pojawiały się także takie formy ascezy, które bez obawy można nazwać odczłowieczającymi. Właśnie w trosce o zdrowe podejście do ascezy, Kościół powinien wciąż na nowo odczytywać naukę Pisma św. dotyczącą kwestii wyrzeczenia i umartwienia w życiu chrześcijańskim . I. ASCEZA W NOWYM TESTAMENCIE - ZARYS PROBLEMATYKI
W tekstach biblijnych elementy religijnej ascezy pierwotnego chrześcijaństwa, np. ubóstwa, postu, wstrzemięźliwości płciowej, można odnaleźć przede wszystkim w ewangeliach synoptycznych i w wypowiedziach Pawłowych . Jednocześnie warty podkreślenia jest fakt, iż w Nowym Testamencie nie występują takie wyrażenia jak: asceza, wyrzeczenie, umartwienie. Wyjątek stanowią tu dwa teksty, w których w tym znaczeniu występuje czasownik "wyrzec się" : Łk 14,33: Tak więc nikt z was, jeśli nie wyrzeka się wszystkiego, co posiada, nie może być moim uczniem. Tt 2,11- 12:Ukazała się bowiem łaska Boga, która niesie zbawienie wszystkim ludziom i poucza nas, abyśmy wyrzekłszy się bezbożności i żądz światowych, rozumnie i sprawiedliwie, i pobożnie żyli na tym świecie. Jezus Chrystus w swojej nauce łączy ascezę z królestwem niebieskim. Stąd Zbawiciel w celu osiągnięcia tego królestwa stawia swoim wyznawcom trudne wymagania: Łk 14,25-27:A szły z Nim wielkie tłumy. On odwrócił się i rzekł do nich: Jeśli kto przychodzi do Mnie, a nie ma w nienawiści swego ojca i matki, żony i dzieci, braci i sióstr, nadto i siebie samego, nie może być moim uczniem. Kto nie dźwiga swego krzyża, a idzie za Mną, ten nie może być moim uczniem. Łk 16,13:Żaden sługa nie może dwom panom służyć. Gdyż albo jednego będzie nienawidził, a drugiego miłował; albo z tamtym będzie trzymał, a tym wzgardzi. Nie możecie służyć Bogu i Mamonie ! Mt 19,21:Jezus mu odpowiedział: Jeśli chcesz być doskonały, idź, sprzedaj, co posiadasz, i daj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie. Potem przyjdź i chodź za Mną! Mk 8,34: Potem przywołał do siebie tłum razem ze swoimi uczniami i rzekł im: Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje. Mk 10, 42-45:A Jezus przywołał ich do siebie i rzekł do nich: Wiecie, że ci, którzy uchodzą za władców narodów, uciskają je, a ich wielcy dają im odczuć swą władzę. Nie tak będzie między wami. Lecz kto by między wami chciał się stać wielkim, niech będzie sługą waszym. A kto by chciał być pierwszym między wami, niech będzie niewolnikiem wszystkich. Bo i Syn Człowieczy nie przyszedł, aby Mu służono, lecz żeby służyć i dać swoje życie na okup za wielu. Jezus domaga się od swoich uczniów całkowitego pójścia za Nim, wyrzeczenie się wszystkiego, co przeszkadza w zjednoczeniu z Nim. W nauce Chrystusa zawarta jest "gotowość" utracenia wszystkiego, nawet własnego życia, gdy przybliżenie królestwa Bożego będzie tej ofiary wymagać. Być wyznawcą Chrystusa oznacza trwać w gotowości w każdym czasie na potrzeby królestwa. Ta "gotowość" wymaga ćwiczenia, askesis, samodyscypliny itp. II. ASCEZA W CORPUS PAULINUM
Św. Paweł ascezę łączy z życiem chrześcijańskim, opierające jej założenia na tajemnicy Krzyża i na eschatologii (por. Ef 2,2; Flp 3,20; Ga 2,19; Kol 2,27; 1 Kor 7, 3-5; 2 Kor 5,17; Rz 6,3n; 1 Tm 4,2-24 i inne). Aby jednak należycie odczytać jego wskazania, trzeba najpierw zapoznać się z czynnikami, które wpłynęły na ukształtowanie się całej jego teologii. Konieczne jest także zapoznanie się choć z zarysami jego teologii, w całość której wpisuje się temat niniejszej pracy. 1. CZYNNIKI KSZTAŁTUJĄCE TEOLOGIĘ ŚW. PAWŁA
Każdy człowiek dorasta w konkretnym środowisku, które wywiera ogromny wpływ na jego charakter, sposób bycia, sposób myślenia. To samo dotyczy św. Pawła. On sam mówił o sobie: obrzezany ósmego dnia, z rodu Izraela, z pokolenia Beniamina, Hebrajczyk z Hebrajczyków, w stosunku do Prawa - faryzeusz, co do gorliwości - prześladowca Kościoła, co do sprawiedliwości legalnej - stałem się bez zarzutu. (Flp 3,5-6) Z tego też powodu, aby zrozumieć naukę św. Pawła, należy poznać czynniki, które wpłynęły na taki, a nie inny jej kształt. 1.1. Judaizm Paweł urodził się w Tarsie w rodzinie faryzeuszów. Został obrzezany ósmego dnia, jak tego wymagało Prawo Żydowskie i szczycił się tym zabiegiem, który włączał go do ludu wybranego przez Boga. Przy obrzezaniu otrzymał hebrajskie imię Saul (Szaweł), które nawiązywało do imienia pierwszego króla w Izraelu, pochodzącego z tego samego, co on pokolenia Beniamina. Był dumny z tego, że był Izraelitą, depozytariuszem Obietnicy, Przymierza i świętego Prawa: trzech filarów religii synów Jakuba. Chełpił się z przynależności do pokolenia Beniamina, najmłodszego syna Jakuba, którego potomków poznawano po śmiałości i zdecydowaniu, ale także po tym, że charakteryzował ich opór przeciwko uznawaniu swoich własnych błędów. Św. Łukasza przedstawia Pawła jako człowieka, który zdobył rabiniczne wykształcenie w Jerozolimie. Choć rzeczywiście Paweł był uczniem Gamaliela, to jednak sam nigdzie o tym nie wspomina. Mówi jedynie, że był kiedyś faryzeuszem (Flp 3,5). Warte podkreślenia jest jednak to, iż dumny potomek Beniamina nie był zwykłym i przeciętnym uczniem Gamaliela. Był on najgorliwszym spośród wszystkich swych współwyznawców i przewyższał ich w ścisłym zachowaniu najmniejszych przepisów Prawa żydowskiego (Ga 1,14). Żydowskie korzenie Pawła widoczne są w jego starotestamentalnym sposobie myślenia i wypowiadania się. Paweł cytuje Stary Testament prawie 90 razy, zwykle przytaczając go w brzmieniu LXX, przy czym metoda wykorzystania tekstu jest zgodna z ówczesnym żydowskim sposobem interpretacji. Nawet wtedy, gdy przeciwstawia "literę (Prawa) i Ducha" (2 Kor 3,6; Rz 2,29) Stary Testament pozostaje dla niego środkiem przemawiania Boga do ludzi (1 Kor 9,10; Rz 4,23). Listy Pawła stanowią świadectwo o jego głębokim oddaniu żydowskiemu dziedzictwu (Rz 11,1-6; Ga 1,13-14; Flp 3,4-6). Zawsze starał się wykazać, że jego zrozumienie Ewangelii całkowicie zgadza się z wiarą biblijną oraz że wierzący chrześcijanie są duchowymi spadkobiercami starożytnego Izraela. W związku z tym pod koniec życia poświęcał wiele czasu i energii sprawie zachowania dobrych stosunków między chrześcijanami pochodzenia pogańskiego a Kościołem w Jerozolimie. Biorąc to wszystko pod uwagę należy stwierdzić, że większa część jego teologii i antropologii wyraźnie wskazuje na żydowskie korzenie. 1.2. Hellenizm Pomimo silnie żydowskiego sposobu myślenia Pawła, w jego listach można odnaleźć wiele elementów świadczących o greckim wykształceniu. Dowodem na to mogą być między innymi takie fakty jak stosowanie rzymskiego imienia, cytowanie Starego Testamentu w greckim tłumaczeniu lub pisanie listów w języku greckim. To wszystko wskazuje na to, iż był on Żydem z diaspory. W jego pismach odnaleźć można ślady cynicko-stoickiego sposobu argumentacji - tzw. diatryby . Używane przez niego struktury zdaniowe są zwykle krótkie, a pytania mają charakter wtrącony. Ponadto Paweł często korzysta z przykładów zaczerpniętych z życia miejskiego, szczególnie z kultury hellenistycznej, podczas gdy Jezus stosował obrazy odzwierciedlające zwykle wiejskie życie na obszarze Galilei. Apostoł posługuje się grecką terminologią polityczną (Flp 1,17; 3,20), nawiązuje do greckich zawodów sportowych (Flp 2,16; 1 Kor 9, 24-27), stosuje greckie określenia handlowe (Flm 18) i terminologię prawną (Ga 3,15; 4, 1-2; Rz 7,1), nawiązuje do hellenistycznego handlu niewolnikami (1 Kor 7,22; Rz 7,14) i hellenistycznych uroczystości dla uczczenia odwiedzającego miasto cesarza (1 Tes 2,19). Jednocześnie wykorzystuje hellenistyczne pojęcia, takie jak: eleutheria - "wolność (Ga 5,1.13), syneidesis - "sumienie" (1 Kor 8, 7.10.12; Rz 2,15) oraz pojęcia stoickie: autarkeia - "wystarczalność, zadowolenie" (2 Kor 9,8) i physis - "natura" (Rz 2,14). Według egzegetów wpływy hellenistyczne u św. Pawła bardziej są widoczne w jego nauczaniu etycznym, niż w jego właściwej teologii. 1.3. Objawienie Decydujący wpływ na teologię Pawła miały: jego doświadczenie pod Damaszkiem oraz wiara w zmartwychwstałego Chrystusa jako Syna Bożego, która z tego doświadczenia się rozwinęła. Paweł osobiście mówi o tym doświadczeniu jako o objawieniu Syna udzielonym mu przez Ojca (Ga 1,16). Objawienie ukrzyżowanego Pana nie tylko zmieniło Pawła z faryzeusza w apostoła, lecz uczyniło go także pierwszym chrześcijańskim teologiem. Otrzymana łaska skłoniła go do oddania się Chrystusowi na służbę. Jego odpowiedź to reakcja żywej wiary w to, że "Jezus jest Panem" (1 Kor 12,3). Dziś podkreśla się, że Objawienie uświadomiło Pawłowi trzy rzeczy:
To wskazuje, że objawienie Jezusa wpłynęło na Pawła w stopniu daleko większym niż faryzejskie pochodzenie czy nawet hellenistyczne korzenie kulturowe. Objawienie to dało mu zupełnie szczególne zrozumienie "tajemnicy Chrystusowej". Pozwoliło sformułować jego "Ewangelię" i głosić dobrą nowinę o zbawieniu w charakterystyczny dla siebie sposób. 1.4. Wczesna tradycja Wydarzenie pod Damaszkiem to nie jedyne źródło Pawłowej wiedzy na temat Chrystusa i chrześcijaństwa. Prawdopodobne jest to, iż Paweł niektóre wyobrażenia na temat Chrystusa odziedziczył z pierwotnej tradycji Kościoła. Na taką jego zależność od apostolskiej tradycji wczesnego Kościoła wskazują m. in. jego kerygmat, liturgia, hymny, formuły wyznań wiary, terminologia teologiczna i pareneza. W swoim sposobie myślenia Paweł wiele zawdzięczał nauczaniu pierwszych uczniów. Porównując jego sposób głoszenia Ewangelii z innymi częściami Nowego Testamentu, ,możemy dostrzec, że ma on zasadniczo taką samą strukturę, co głoszenie jej przez Piotra i innych apostołów. Ponadto praktyczne rady, jakich Paweł udziela wierzącym, są zadziwiająco podobne do rad udzielanych przez innych autorów Nowego Testamentu. Czasami Paweł wyraźnie zwraca podkreśla fakt, że "przekazuje dalej" (paradidonai) to, co sam "otrzymał" (paralambanein). Aby to wyrazić używa greckich słów, które stanowią odpowiedniki słownictwa technicznego stosowanego na określenie tradycji. Słowa te miały swoje paralele w szkołach rabinicznych: mäsar lě-, "przekazywać dalej", qibbel min, "otrzymywać". Jednocześnie Paweł nawiązuje do tradycji Kościołów (1 Kor 11,16) i zachęca do wierności tradycji (Flp 4,9). Inny aspekt zależności Pawła od tradycji wczesnego Kościoła stanowi jego znajomości czynów i słów Jezusa ( por. 1 Tes 4,2.15; 1 Kor 7,10-11 i in.). Takie nawiązania i przytoczenia wskazują, że owe wypowiedzi były już przekazywane we wczesnym Kościele, stanowiąc uzupełnienie kerygmatu. Te fakty wskazują, że Paweł czerpał informacje z tradycyjnych przekazów wczesnych Kościołów lokalnych (Jerozolima, Damaszek, Antiochia). Ważny jest jednak fakt, iż tego typu informacje zawsze podlegały przekształceniu przez własną wizję i zrozumienia Pawła. 1.5. Doświadczenia apostolskie Pawła Innym czynnikiem, który ukształtował Pawłową teologię, było jego doświadczenie apostolskie, zwiastowanie Ewangelii i zakładanie Kościołów na terenie Azji Mniejszej i Europy. Gdy spotykał Żydów, którzy odrzucali jego przesłania oraz pogan, biorących sobie jego słowa do serca zaczynał odkrywać prawdziwe znaczenie powszechnego zasięgu chrześcijańskiego zbawienia, nie tracąc przy tym przeświadczenia o uprzywilejowanej pozycji Żydów w Bożym planie zbawienia (1 Tes 2,13-14). Jednocześnie miał głęboką świadomość, iż został powołany do głoszenia Ewangelii poganom (Ga 1,15-16).Ponadto obraz Kościoła jako "Ciała" Chrystusa (1 Kor 12,27-28) w dużym stopniu wypływa z jego rozumienia chrześcijańskiej ekklesia zgodnego z ówczesną grecko-rzymską koncepcją państwa jako ciała politycznego. Problemy, które napotkał sam Paweł, zakładając Kościoły i kierując nimi, niemal na pewno wpłynęły na stopniowe narastanie jego zrozumienia Kościoła powszechnego. Na karb jego apostolskich doświadczeń należy również złożyć pewne odniesienia do hellenistycznego świata, które zauważyć można w różnych stadiach rozwoju jego nauczania (zob. 1 Kor 8,5; 10. 20-21; Ga 4,9-10). To, co Paweł przejął ze swojego żydowskiego pochodzenia, z kontaktów z kulturą grecką i co później zaczerpnął z tradycji wczesnego Kościoła oraz własnej działalności misyjnej, czyli to wszystko, co wpłynęło na ukształtowanie się Pawła i jego nauki zostało dodatkowo w unikalny sposób przekształcone. Decydujące znaczenie miało tu wydarzenie na drodze do Damaszku, podczas którego Pawłowi objawiona została tajemnicy Chrystusowej. Osiągnięte w wyniku tego doświadczenia poznanie tajemnicy Chrystusa wpłynęło na całość nauki Apostoła Narodów. 2. RYSY CHARAKTERYSTYCZNE TEOLOGII ŚW. PAWŁA
Bogactwa teologicznej myśli św. Pawła nie da się podsumować jednym zdaniem. Według X. Léon-Dufoura można natomiast wyodrębnić trzy główne etapy w procesie rozwoju Pawłowej myśli teologicznej. Etap pierwszy (listy do Tesaloniczan) zdominowany jest wizją bliskiej paruzji. To powoduje, że nauka o zmartwychwstaniu Jezusa stoi na równi z nauczaniem o końcu czasów. Na etapie drugim (listy: do Filipian, do Galatów, do Koryntian i do Rzymian) Paweł ukazuje teraźniejszość chrześcijańskiego życia w pełnym wymiarze. W życiu chrześcijanina przez sakrament chrztu aktualizuje się przeszłość Paschy, a przez dary Ducha Świętego antycypuje przyszła paruzja. W etapie trzecim (listy: do Kolosan, do Filemona i do Efezjan) Apostoł odkrywa na nowo dawne perspektywy wywyższenia i umieszcza zarówno Chrystusa jak i chrześcijanina "w niebie". W związku z tym List do Efezjan przedstawia swoistą syntezę zbawczych planów Boga. Listy pasterskie zaś całą naukę Pawła ukazują w funkcji Kościoła, który znalazł się niebezpieczeństwie z powodu nowych błędów. K. Romaniuk koncentruje teologię Pawła wokół trzech zasadniczych tematów:
Poszczególne elementy charakteryzuje on następująco: Zbawczy plan Boga i jego urzeczywistnienie w Jezusie Chrystusie Sam Paweł wskazuje na ideę przewodnią całej swej teologii, mówiąc: Postanowiłem bowiem, będąc wśród was, nie znać niczego więcej jak tylko Jezusa Chrystusa i to ukrzyżowanego (1 Kor 2,2) oraz Tak więc, gdy Żydzi żądają znaków, a Grecy szukają mądrości, my głosimy Chrystusa ukrzyżowanego (1 Kor 1,22n). Te wypowiedzi wskazują na fakt, iż Paweł był poddany podwójnej presji. Z jednej strony poganie oczekiwali od niego pseudomądrości, z drugiej - Żydzi żądali znaków. Przegląd teologicznych wypowiedzi Pawła wskazuje na to, iż rzeczywiście był on wierny zasadzie głoszenia Chrystusa ukrzyżowanego. Jego teologia jest przede wszystkim soteriologią. Należy przy tym pamiętać, iż człowiek zawdzięcza swoje zbawienie nie tylko męce i śmierci, ale także całemu życiu i wywyższeniu Jezusa. Prawdę o wywyższeniu Jezusa umieścił zresztą Paweł w centrum swojej soteriologii. Kościół Nauka św. Pawła o Kościele bardziej niż inne części jego teologii zakorzeniona jest w Starym Testamencie. Jednakże pojęcie Kościoła uzyskuje w pismach Pawła właściwe mu pogłębienie i że jest to pogłębienie typu soteryjnego. Eklezjologia św. Pawła jest w swej treści prawie tak bogata jak jego soteriologia. Także tutaj Paweł posługuje się kilkoma metaforami literackimi lub ideami starotestamentalnymi , aby jak najdokładniej przedstawić istotę Kościoła Chrystusowego. Są to metafory: zwołanie- święte zwołanie, ciało Chrystusa, Świątynia Boża, pełnia (pleroma), oblubienica Chrystusa. W związku z tematem Kościoła, Paweł porusza też kwestię sług Kościoła. Na całą jego teologię apostolskiej posługi rzuca światło fakt powołania Szawła. W listach Pawła podkreślona jest rola miłosierdzia Boga, który powołuje ludzi do zaszczytnej współpracy. Nikt też nie powiązał w sposób tak ścisły ludzkiej posługi apostołów ze zbawczym dziełem Chrystusa. Ułożył on też listę obowiązków do tyczących posługi apostolskiej i wskazał na przymioty moralne, którymi winien się odznaczać człowiek powołany do głoszenie Dobrej Nowiny. Zasady nowego życia Na istotę nowego życia najlepiej wskazuje stwierdzenie św. Paweł, iż jest to życie w Duchu Świętym. Działaniu Ducha Świętego wierzący w Chrystusa zawdzięczają przede wszystkim swoje nawrócenie, wiarę i owoce chrztu , które razem dają początek nowemu życiu. Do podtrzymania zaś pełni tego życia w sposób szczególny przyczynia się Eucharystia - pożywianie się Ciałem i Krwią Chrystusa. Człowiek żyjący pełnią życia jest świadomy tego, że wszystko co posiada, zawdzięcza łasce Bożej i że to ona jest głównym źródłem jego życia. Dzięki tej łasce zasługujemy na miano dzieci Bożych i możemy trwać w ustawicznym zjednoczeniu z Jezusem. W życiu dzieci Bożych wszystko nabiera innego znaczenia. Wszyscy ludzie stają się braćmi, a podstawową relację do każdego człowieka stanowi miłość. Trwanie w bezżeństwie i gotowość całkowitego oddania się Panu postrzegane jest jako doskonalsze od małżeństwa, a ubóstwo stawiane jest wyżej niż gromadzenie bogactw. Człowiek przez swoją postawę jest dla otoczenia budującym przykładem, a nie zgorszeniem. To świadomość zbliżającej się paruzji sprawia, że chrześcijanin żyje w atmosferze nadziei i bojaźni Bożej. Zabieganie zaś o nieustającą czujność sprawia, że mówić można o tzw. moralności paruzyjnej. 3. WYRZECZENIE I UMARTWIENIE W CORPUS PAULINUM
Znając już po części czynniki, które wpłynęły na kształtowanie teologii św. Pawła oraz charakterystyczne rysy jego teologii, można podjąć się opracowania kwestii wyrzeczenia i umartwienia w Corpus Paulinum. Temat ten jest o tyle trudny, iż żadne z tych dwóch wyrażeń tam nie występuje. Wyjątek stanowi tekst: Tt 2,11- 12, w którym występuje imiesłów "wyrzekłszy się" odnoszący się do bezbożności i żądz światowych. Z tego względu należy listy Pawła przeanalizować w taki sposób, aby wyszukać w tekście fragmenty które swoją treścią nawiązują do idei wyrzeczenia i umartwienia. 3.1. Przedmiot wyrzeczenia i umartwienia w Corpus Paulinum Asceza (wyrzeczenie i umartwienie) i modlitwa są u Pawła głównymi elementami chrześcijańskiego życia, bowiem nie tylko je praktykuje, lecz pisze o nich w sposób refleksyjny. Chociaż Paweł nigdy nie mówi o askesis, uważa enkrateia, "samokontrolę, samodyscyplinę", za owoc Ducha (Ga 5,23). Postawa taka wypływa nie tylko z bliskości paruzji (1 Kor 7,29-31), lecz również z traktowania życia jako walki (1 Tes 5,6-8; 2 Kor 10,3-4; 4,7-11 [cierpienie jako bierna forma ascezy]) lub sportowego współzawodnictwa (Flp 3,12-14; 1 Kor 9,24-27, gdzie przybiera ono formę czynną). Paweł dobrowolnie zrezygnował z prawa do wynagrodzenia za głoszenie Ewangelii. Zalecał też konkretne formy ascezy: używanie nadmiaru dóbr materialnych do pomagania potrzebującym (2 Kor 8,8-15); okresowe powstrzymywanie się od stosunków małżeńskich, "by oddać się modlitwie" (1 Kor 7,5-6). Pawłowe wezwanie do wyrzeczenia i umartwienia związane jest z jego wizją osoby. Według niego człowiek jako osoba tworzy pewną całość, w której występują różnego rodzaju konflikty. Św. Paweł przedstawił to na obrazie dwóch ludzi: jednego - zmysłowego, żyjącego według ciała, i drugiego - żyjącego według ducha (por. 2 Kor 12,5). Konflikt między nimi jest skutkiem grzechu pierworodnego i aktualnie popełnianego grzechu. Podejmowanie wyrzeczeń i umartwień ma na celu nie tylko walkę z grzechem, ale także z jego źródłem - wadą. W każdym bowiem człowieku istnieją złe skłonności. Apostoł wzywa więc do porzucenia starego człowieka z jego żądzami (Ef 4,22), do porzucenia tego, co ziemskie, co rodzi nierząd, nieczystość, namiętności, złe pożądania, chciwość i bałwochwalstwo (Kol 3,5). Jednakże najdoskonalszym motywem do podjęcia trudu umartwienia i wyrzeczenia jest pragnienie postępu w miłości dla Boga i bliźniego, pragnienie doskonałości. Wzywając do walki ze sobą św. Paweł porównuje życie chrześcijanina do życia sportowca: Czyż nie wiecie, że gdy zawodnicy biegną na stadionie, wszyscy wprawdzie biegną, lecz jeden tylko otrzymuje nagrodę? Przeto tak biegnijcie, abyście ją otrzymali. Każdy, kto staje do zapasów, wszystkiego sobie odmawia; oni, aby zdobyć przemijającą nagrodę, my zaś - nieprzemijającą. Ja przeto biegnę nie jakby na oślep; walczę nie tak, jakby zadając ciosy w próżnię - lecz poskramiam moje ciało i biorę je w niewolę, abym innym głosząc naukę, sam przypadkiem nie został uznany za niezdatnego. (1 Kor 9,24-27) Biorąc pod uwagę powyższe wytyczne, możemy Pawłowe wskazówki na ten temat uszeregować pod względem przedmiotu wyrzeczenia i umartwienia w następujący sposób: 1) Aspekt negatywny
2) Aspekt pozytywny
b) asceza czynna § sfera duchowa:
§ sfera materialna
1.2. Motywacje wyrzeczenia i umartwienia Przyglądając się Pawłowym wskazaniom na temat wyrzeczenia i umartwienia, możemy dokonać ich podziału także ze względu na motywację skłaniającą do ich podjęcia. Z powodzeniem można tu zastosować podział, który podaje K. Romaniuk w stosunku do wszystkich napomnień moralnych św. Pawła. Wyróżnia on następujące cztery grupy: 1) motywy soteryjne - wezwanie do uszanowania zbawczego dzieła Jezusa Według św. Pawła człowiek, który trwa w swoich grzechach i nie chce skorzystać z łask, jakie daje mu Chrystus, w ten sposób nie okazuje szacunku Zbawicielowi. W wielu miejscach możemy odnaleźć odwoływanie się Pawła do zbawczego dzieła Jezusa Chrystusa, jako do wydarzenia, które powinno mieć determinujący wpływ na postępowanie wierzącego. Bóg przeznaczył każdego człowieka do zbawienia, a sprzeniewierzenie się Bożej woli stanowi zerwanie jedności z Chrystusem. To zaś sprawia, że męka i śmierć Chrystusa wydaje się bezcelowa. Przykładowym tekstem może tu być Ga 5,16-26, w którym po wyliczeniu wielu ludzkich występków, przeciwstawia im główne cnoty moralne. Zachętę do ich praktykowania stanowią tu słowa: A ci, którzy należą do Chrystusa Jezusa, ukrzyżowali ciała swoje z jego namiętnościami i pożądaniami (Ga 5,24). Motywy soteryjne, szczególnie te zawarte w Wielkich Listach, grupuje Paweł wokół dwóch idei centralnych:
2) motyw szacunku dla drugiego człowieka Wezwanie do szacunku wobec drugiego człowieka jest u Pawła odwołaniem się do wrodzonej każdemu człowiekowi szlachetności. Jednak przede wszystkim jest to apel do uczucia miłości społecznej, przejawiającej się między innymi w uszanowaniu pracy innych ludzi (2 Tes 3,7-8). Miłość bliźniego jest też motywem postępowania w przypadku nie spożywania pokarmów, które były ofiarowane bożkom. W takiej sytuacji Paweł radzi: Gdy więc stanowiskiem swoim w sprawie pokarmów zasmucasz swego brata, nie postępujesz zgodnie z miłością. (Rz 14,15) Całość można podsumować w następujący sposób: w Królestwie Bożym chodzi o to, by wszyscy praktykowali sprawiedliwość społeczną i aby nic nie zakłócało ich prawdziwej radości. 3) wezwanie do wolności i całkowitego oddania się Bogu Zgodnie z nauką zawartą w Corpus Paulinum chrześcijanin to człowiek wyzwolony z więzów Prawa, grzechu i śmierci. Tym, który wyzwolił człowieka z tych więzów jest Jezus Chrystus. Jednak, aby człowiek mógł w pełni przyjąć owoce Chrystusowego dzieła, musi z nim współpracować poprzez ciągłe samowyzwalanie się głównie spod władzy grzechu. Wszystkie wezwania do wolności zawarte w listach Pawła podkreślają potrzebę walki z grzechem, krępującym tę wolność. Wezwanie do wolności jest u Pawła jednocześnie wezwaniem do całkowitego oddania się Bogu, czyli dobrowolnej rezygnacji z wolności osobistej na rzecz całkowitego oddania się do dyspozycji Boga. Doskonale wyjaśnia to Paweł w 1 Kor 6,12-15: Wszystko mi wolno, ale nie wszystko przynosi korzyść. Wszystko mi wolno, ale ja niczemu nie oddam się w niewolę. Pokarm [jest] dla żołądka, a żołądek dla pokarmu. Bóg zaś unicestwi i jedno, i drugie. Ale ciało nie jest dla rozpusty, lecz dla Pana, a Pan dla ciała. Bóg zaś i Pana wskrzesił, i nas również swą mocą wskrzesi. Czyż nie wiecie, że ciała wasze są członkami Chrystusa ? Czyż wziąwszy członki Chrystusa, będę je czynił członkami nierządnicy ? Przenigdy ! Ilustracją tego zagadnienia jest też tekst mówiący o bezżenności: Człowiek bezżenny troszczy się o sprawy Pana, o to, jakby się przypodobać Panu. Ten zaś, kto wstąpił w związek małżeński, zabiega o sprawy świata, o to jakby się przypodobać żonie. I doznaje rozterki (...) Mówię to dla waszego pożytku, nie zaś, by zastawiać na was pułapkę; ale po to, byście godnie i z upodobaniem trwali przy Panu (1 Kor 7,32-35). 4) ustawiczna troska o zjednoczenie się z Chrystusem Paweł mówiąc w swoich listach o dążeniu do zjednoczenia się z Chrystusem ma na myśli pozytywne, pełne dynamicznych i ciągle wzrastających wysiłków pragnienie stanowienia we wszystkim jedno z Bogiem. Ten aspekt pouczeń moralnych Paweł ściśle wiąże z zagadnieniem nowego życia. Istotę takiego życia upatruje on w intymnej wspólnocie z Chrystusem. Kluczowym tekstem, ukazującym szczyt tego dążenia, które powinno ożywiać wszystkich chrześcijan, czyli całkowite zjednoczenie z Chrystusem jest Ga 2,19b-20: Razem z Chrystusem zostałem przybity do krzyża. Teraz zaś, to już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus. Choć nadal prowadzę życie w ciele, jednak obecne życie moje jest życiem wiary w Syna Bożego, który umiłował mnie i samego siebie wydał za mnie. 1.3. Egzegeza przykładowych tekstów W celu lepszego zilustrowania powyższych wniosków, w niniejszym punkcie zostanie przeprowadzona egzegeza trzech wybranych tekstów: 1) Rz 12,1-2 - wzywający wszystkich wierzących do całkowitego ofiarowania się Bogu
Rz 12,1-2 12,1 A zatem proszę was, bracia, przez miłosierdzie Boże, abyście dali ciała swoje na ofiarę żywą, świętą, Bogu miłą, jako wyraz waszej rozumnej służby Bożej.
Tłumaczenie dosłowne z oryginału greckiego 12,1 Zachęcam więc was, bracia, poprzez - litość - Boga, (by) postawić - ciała wasze (jako)
ofiarę żyjącą, świętą, bardzo_podobającą_się - Bogu, (tę) związaną_ze_słowem służbę
waszą;
Paweł jest nie tylko teologiem, ale jest też apostołem, który doktrynę stosuje praktycznie do życia duchowego. Dlatego nawet Liście do Rzymian, tak bogatym w refleksje teologiczne, podaje wiele wskazówek praktycznych. Stanowią on odrębną część listu zawartą w rodz,12-15. Apostoł rozpoczyna tę część od podania fundamentalnego nakazu, którym jest oddawanie chwały Bogu (12,1-2). Swoją paraklezę Paweł rozwija w dwóch zdaniach. W w.1. charakterystyczny jest celowy bezokolicznik (parastesai), któremu towarzyszy autentyczne ujęcie treściowe za pomocą dwóch imperatywów. Jeden z nich ma formę negatywną: "nie upodabniajcie się" - syschematizesthe, a drugi pozytywną - "dajcie się przekształcać", "przemieńcie się" - metamorphousthe. Całość kończy zdanie celowe wprowadzone przez ei oraz biernik z dopełniaczem. Prawdopodobne jest to, iż Paweł pragnął położyć szczególny nacisk na to orędzie parenetyczne, w którym zawarta jest głęboka myśl teologiczna. Paraklezę Paweł otwiera za pomocą inwokacji personalnej: A zatem proszę was, bracia (por. 1 Tes 4,1; 1 Kor 1,10; 2 Kor 10,1; Ef 4,1). Powołuje się przy tym na miłosierdzie Boże (oiktirmon tou Theou), w nim bowiem leży zasadność i skuteczność upomnienia. Ocalenie i zbawienie są bowiem skutkami miłosiernego spojrzenia Boga tak na Izrael, jak i na pogan. Także chrześcijanie powinni zaufać miłosierdziu Bożemu poprzez całkowite zawierzenie Bogu swojego "ja". Cała aktywność chrześcijanina ma być odpowiedzią na miłosierdzie Boże. Wszystko, czego Paweł będzie się później domagał, ma sens tylko w poczuciu zależności od miłosierdzia Bożego. W tym miejscu Paweł wyjątkowo posługuje się językiem liturgicznym, używając m.in. takich słów jak: thysia -ofiara, hagios - święty, latreia - służba (Bogu). Czasownik parastesai wiąze pojęcia: "postawić - złożyć". Ciała (l.mn. somata) oznacza tu całego człowieka w sensie biblijnym. Cały więc człowiek ma się oddać Bogu w ofierze. Zdumiewające jest to, że Paweł obejmuje terminami kultycznymi całe życie chrześcijańskiej, przełamując tradycyjny podział między świeckim a sakralnym wymiarem życia. Ofiara żywa (zosan - żyjąca) potwierdza myślenie semickie, ale również wyraża kwalifikacje tej ofiary. Mówi, jaka ona powinna być, aby była miła Bogu. "Żywa" oznacza ofiarę spełnioną świadomie i dobrowolnie - jako dziękczynienie za Boże miłosierdzie względem człowieka. Z racji, iż w danym tekście przymiotniki "żywa" i "święta" należą do ofiary, czyli do strony człowieka, konieczna jest też skrucha i miłość do Boga. W przeciwnym razie ofiara nie będzie święta, a tylko taką ofiarę Bóg przyjmuje. Ofiara nie powinna ograniczać się tylko do wymiaru wertykalnego, ale powinna objąć też wymiar horyzontalny, poprzez służbę bliźnim na wzór Chrystusa. Tę służbę Bogu i bliźnim Paweł nazywa logika latreia - logiczna służba, co egzegeci oddają zwykle za pomocą zwrotu "duchowa służba". W w.2 Paweł przechodzi od teologicznie uzasadnionej paraklezy do jej zaostrzenia. Ostrzeżenie dotyczy sprawy zasadniczej - upodabniania się do tego eonu. Takie postępowanie grozi porażką, gdyż jest to stawianie na przegraną (mija bowiem postać - schema - tego świata 1 Kor 7,31). Mówiąc o "świecie" Paweł nie chce, aby chrześcijanie tworzyli komplementarny "świat dla siebie". Zachęca jedynie, aby nie zgadzali się łatwo ze schematami obowiązującymi "w świecie". Konieczna jest zmiana myślenia (nous). Dla Pawła tym przekształceniem jest całkowite przyjęcie Chrystusa - choć bezpośrednio tego nie wyraża. Od duchowej metamorfozy uzależnione jest bowiem poznanie woli Bożej, zgodnie z którą chrześcijanin ma wybierać to, co jest dobre, miłe i doskonałe (agathos, euarestos, teleios). Paweł używa tu czasownika anakainosis, co wskazuje, że chodzi mu o odnowę dotyczącą istoty człowieka. To bowiem oznacza kainos. Skutek takiej przemiany to powstanie "nowego stworzenia" (kaine ktisis). Można więc powiedzieć, że Paweł postuluje taką istotową przemianę, której skutkiem jest życie w Chrystusie. Analizując ten tekst pod kontem tematu niniejszej pracy, możemy dostrzec akcent położony na świadomy i dobrowolny akt całkowitego ofiarowania się Bogu. Wskazuje to na wysiłek podjęty ze strony człowieka, który rezygnuje z własnego "ja", z własnej wolności, przyjemności, wyrzeka się brania wzoru z tego świata. Wszystko to w celu pełnienia woli Bożej. Bycie więc ofiarą przed Bogiem, całkowite poświęcenie się Jahwe jest doskonałą formą ascezy, obejmującą nie tylko pewne sfery życia człowieka, ale ogarniającą jego całego. 2 Kor 6,4-5 6,1 Współdziałając zaś z Nim, napominamy was, abyście nie przyjmowali na próżno łaski Bożej.
Tłumaczenie dosłowne z oryginału greckiego 6,4 ale w wszystkim poleciwszy siebie_samych jako Boga sługi: w wytrwałości wielkiej,
w utrapieniu, w koniecznościach , w uciskach
Św. Paweł w Drugim Liście do Koryntian musi bronić się przed zarzutami przeciwników. Ta obrona przybiera tu ton bardzo osobisty. Apostoł Narodów wymienia wszystkie trudy, jakie przyszło mu wycierpieć w czasie swego posługiwania. Wśród tych przeciwności, które musiał pokonać, pojawia się też post. Pierwszą część wyliczenia można nazywać "katalogiem przeciwności". Byłoby to analogiczne do kilkakrotnie występujących w NT "katalogów występków" i nieco rzadszych "katalogów cnót". Paweł wymienia w nim przeciwności pochodzące z zewnątrz: chłosty, więzienia, niebezpieczeństwa związane z rozruchami. "Trudy" - kópoi - mają u niego znaczenie bardziej ogólne. Są to przede wszystkim trudy apostolskie. Mówiąc o nocnych czuwaniach i postach ma raczej na myśli świadomie podejmowane praktyki religijne. Mogą one wynikać z apostolskiej pracy dla innych, jak nocne czuwania połączone z Eucharystią (por. Dz 20,7-13; Dz 13,2n; 14,27), lub też stanowić osobiście podejmowane umartwienia, podobnie jak praktyki ascetów chrześcijańskich i innych. Charakterystyczne jest występowanie postów zaraz po czuwaniach, które na ogół wiążą się z modlitwą. W następnych wierszach Paweł wylicza pozytywne wartości - cnoty i dobre czyny. W pewnym sensie są one skutkiem postawy otwarcia się na łaskę. Postawa ta wyraża się właśnie poprzez modlitewne czuwania i podejmowane posty. Paweł w swoim tekście łączy post z czystością, którą wymienia jako następną. Post ułatwia zachowanie czystości, broni przed uleganiem popędom ciała, które przecież sprzeciwiają się chrześcijańskiemu powołaniu do świętości. 2 Kor 11,27 11,21 Mówię to ku waszemu zawstydzeniu, tak jakbym chciał okazać moją pod tym względem słabość. Jeżeli inni zdobywają się na odwagę - mówię jak szalony - to i ja się odważam.
Tłumaczenie dosłowne z oryginału greckiego 11,27 (w) trudzie i mozole, w bezsennościach częstokroć, w głodzie i pragnieniu, w poszczeniach częstokroć, w zimnie i nagości W 2 Kor 11,27 Paweł wymienia "post" wśród utrapień pochodzących z zewnątrz. Wylicza to wszystko, co musiał znieść w swej apostolskiej posłudze: był często na czuwaniu, w głodzie i pragnieniu, w licznych postach, w zimnie i nagości. Wcześniej mówi o podróżach, niebezpieczeństwach na morzu, trzykrotnym rozbiciu okrętu. Drugi List do Koryntian powstał wcześniej niż Dzieje Apostolskie, gdzie opisana jest podróż morska z Cezarei Palestyńskiej do Rzymu, w czasie której nastąpiło rozbicie okrętu u brzegów Malty (Dz 2,1-44; 28,1). W czasie tej burzy podróżnicy przez wiele dni byli głodni - można więc mówić o przymusowym poście. Nie umniejsza to jednak jego wartości. Znoszenie przeciwności pochodzących z zewnątrz jest nie mniej ważne, a nawet ważniejsze, niż podejmowanie dobrowolnych umartwień. Dobrowolne wyrzeczenia mają za zadanie przygotować chrześcijan do przyjęcia wszystkiego, co może przynieść każdy dzień. Z drugiej strony chrześcijanin ma naśladować Chrystusa. A nasz Zbawiciel, który podjął krzyż z miłości do Ojca i do każdego z nas, umiał także radować się powszednimi darami Bożymi. Uczestniczył w ludzkiej radości, brał udział w weselu w Kanie oraz w ucztach, jakie urządzali dla Niego ludzie. O takiej właśnie postawie mówi św. Paweł w liście do Filipian: Nie mówię tego bynajmniej z powodu niedostatku: ja bowiem nauczyłem się wystarczać sobie w warunkach, w jakich jestem. Umiem cierpieć biedę, umiem i obfitować. Do wszystkich w ogóle warunków jestem zaprawiony: i być sytym, i głód cierpieć, obfitować i doznawać niedostatku. Wszystko mogę w Tym, który mnie umacnia.(Flp 4,11-13). Żeby dojść do takiej wolności, trzeba wytrwać pomimo wielu trudów - wielkodusznie podejmować wymagające wysiłki praktyki ascetyczne jak nocne modlitewne czuwania i posty. Na podstawie tych dwóch tekstów (2 Kor 6,4-5 i 2 Kor 11,27) można wysnuć wniosek, iż chrześcijański post powinien wynikać z głębokiego zaangażowania się w sprawę Bożą, z pragnienia, by całkowicie oddać się Chrystusowi na wzór Jego nieskończonego, wielkodusznego oddania Ojcu i nam. Bez względu na to, czy post ten jest świadomie podjętym umartwieniem, czy wynika z przeciwności los ma moc przemiany człowieka. Zależy to jedynie od postawy człowieka, jego motywacji. ZAKOŃCZENIE
Patrząc wstecz na zagadnienie, które było tematem niniejszej pracy można stwierdzić, iż kwestia wyrzeczenia i umartwienia zajmuje ważne miejsce w Corpus Paulinym. Chociaż Paweł w zasadzie nie używa wprost terminów wskazujących na praktyki ascetyczne, to jednak nawiązuje do nich w większości wskazań parenetycznych. Analizując treść poszczególnych listów można dokonywać różnych podziałów i systematyzacji, biorąc pod uwagę przedmiot lub motywację podejmowanego wyrzeczenia. Jak widać było zarówno asceza bierna jak i czynna, dobrowolna czy przymusowa może pomagać człowiekowi w jego duchowym wzroście. Aby tak się stało, Paweł wskazuje na jeden podstawowy warunek. Motywem każdego wyrzeczenia ma być przede wszystkim Jezus Chrystus. Pragnienie zjednoczenia z Nim, całkowitego ofiarowanie Mu ma stanowić fundament praktyk ascetycznych. Z Chrystusa mają one wypływać i ku Niemu zmierzać. Przewodnikiem dla każdego chrześcijanina powinny być w tym względzie słowa św. Pawła: ja nie sądzę o sobie samym, że już zdobyłem, ale to jedno [czynię]: zapominając o tym, co za mną, a wytężając siły ku temu, co przede mną, pędzę ku wyznaczonej mecie, ku nagrodzie, do jakiej Bóg wzywa w górę w Chrystusie Jezusie (Flp 3,13-14) ), aby każdy mógł kiedyś zakrzyknąć: Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus (Ga 2,20a). |